ИНТЕРВЈУ: М-Р НИКОЛА ЖЕЖОВ, ИСТОРИЧАР

Секој петти Македонец бил кодош на платен список

Бројката изнесува 14.000 досиеја и приближно околу 22.000 евидентирани поткажувачи или кодоши ако сакате. Се работи за оние евидентираните што биле на платен список, но имало уште многу случаи каде што се работело за, на пример, осветољубивост, каде

Деновиве од печат излезе книгата "Репресијата и репресираните во најновата македонска историја" од авторите Виолета Ачкоска и Никола Жежов. Се работи за извонредно значајна, актуелна, па и ексклузивна граѓа, која расветлува и низ живи сведоштва дел од онаа грда страна на нашата понова историја. Книгата е поделена на неколку партии: првата е за репресиите врз Македонците за време на фашистичката окупација во Вардарска и во Егејска Македонија, за време на Граѓанската војна во Грција и последниот дел од книгата за репресиите на комунистичкиот терор и нивните жртви во тогашна Демократска Федеративна Македонија. Книгата е, всушност, продолжување на проектот кој двајцата коавтори го започнаа со книгата "Предавствата и атентатите во македонската историја", која беше објавена пред две години. Авторите, по ова, најавуваат и финален проект, а за актуелниот разговараме со м-р Никола Жежов.

- Колку време работевте на овој проект?

* Неколку години, всушност го започнавме веднаш откако го завршивме првиот, за атентатите и предавствата во македонската историја. Тоа беше 2003 година, по околу година и повеќе работа. Научноистражувачка работа, користење литература, мемоари на учесниците на настаните. Откако го завршивме тој период од нашата историја, како што и најавивме тогаш, започнавме со овој дел од поновата историја, која зборува за репресиите и репресираните во најновата историја, значи од 1941 година, за време на Втората светска војна во окупирана Вардарска Македонија и во Северна Грција, како и за репресиите за време на Граѓанската војна во оваа земја. Вториот дел од книгата е за репресиите за време на комунистичкиот режим, во тогашна Демократска Федерална Македонија.


- Колку беше тешко да се дојде до адекватен архивски материјал, конкретно за последниот период, со оглед на се уште одредената чувствителност околу прашањата за ова не така далечно минато?

* Архивите се веќе доволно отворени за историчарите. Досиејата се достапни. И од УДБА и од ОЗНА. Исто како и за периодот што претходно го работевме. Имавме увид во архивски материјал донесен и од Бугарија, од Србија, од нашите архиви, потоа литература , а имаме и лични сведочења за поновиот период, така што немавме никаков проблем околу собирањето на материјалите и документацијата.


- Сметате ли дека овие извори се доволни дефинитивно да се отворат и да се разјаснат сите прашања, дилеми и неодговорени одговори?

* Да. Имаме невистина многу материјал со кој, ете, најотворено се разјаснуваат тие темни страни од поновата историја. Не само од последниот период, комунистичкиот терор, туку и од претходните. И за следниот проект, кој ќе биде еден вид продолжување на овој, каде што ќе ги обработуваме интелектуалците во Македонија. Ќе земеме како урнек неколкумина интелектуалци во Македонија, најкарактеристични, од најразлични бранши и ќе ги работиме, во голем дел, најмногу според досиејата што ги имаме. Секако, знаете дека нема да смееме да ги објавуваме имињата на условно егзекуторите, поткажувачите или таканаречените кодоши. Ќе мораме да направиме една изјава со заверка кај нотар дека ќе ги заштитиме нивните имиња. Тоа е логично, бидејќи има уште живи од тој период, има нивни потомци и роднини, па ако ги објавиме нивните имиња, може да се создаде една многу непријатна ситуација, која може да ескалира до омраза и искажување на таа омраза. Затоа ќе мора да се заштитат нивните имиња.


- Постои една бројка на околу 22.000 луѓе кои биле т.н. кодоши. Тоа е точна бројка?

* Бројката изнесува 14.000 досиеја и приближно околу 22.000 евидентирани поткажувачи или, ете, кодоши ако сакате, иако не ми се допаѓа многу тој збор. Се работи за оние што биле на платен список, но знаете дека имало уште многу случаи каде што се работело за, на пример, осветољубивост, каде што имало такви анонимни поткажувања или обвинувања без поткрепа или конкретни докази. За жал, така многу невини луѓе, заради класична одмазда, биле затворани и прогонувани, на основа на исказ и на сосема непотврдени работи. Неверојатен е голем бројот на предавства и репресии поради обична омраза. Знаете, всушност кај масата, народот идеологијата не била пресудна. Народот се приклонува. Ќе му речат биди за кралот, тој е за кралот. Или Сталин е добар и тие викале Сталин е добар. Но многу случаи на кодошења и пресметки кај обичниот свет имало токму од омраза и лични причини. А идеолошките разлики, сепак, биле во повисоките раководни тела на партијата, државата.


- Испаѓа дека во тоа време минимум секој петти Македонец бил кодош?

* За жал, така некако испаѓа и тоа е оној, навистина, најцрн дел на нашата историја.


- Во книгата токму околу последниот период, главно, ги обработувате судбините на најпознатите Македонци, како Ченто, Брашнаров, Пирузе, Венко Марковски, Шатев...

* Во голем дел се држиме за тие познати личности, но внатре во книгата ќе продефилираат и многу помалку познати личности и човечки судбини, кои, исто така, цел живот се бореле за Македонија, а не и биле толку познати на пошироката јавност, но биле судени за тие свои идеи за независна и обединета Македонија. Секоја од овие приказни е приказна за себе.


- Која од нив, како историчар, но и како човек, би ја издвоиле?

* Од тој период најсилен впечаток, можеби, ми остави судбината на Венко Марковски. Начинот на кој тој е прогонуван и репресиран е навистина специфичен. Но тука не завршила целата работа, репресијата не завршила само на него, туку се префрлила и на неговите најблиски. Потоа една внатрешна интернација во самата македонска држава, па потоа би го нарекол интелектуалниот терор врз него, со кој му се омаловажувале сите негови напишани дела, бидејќи не се совпаѓале идеолошки со раководството на тогашната македонска држава. Замислете, еден брилијантен ум, писател, поет, кого го сметаат и за еден од основачите на современиот македонски јазик, прогонет и сосема заборавен, во емиграција во Бугарија. Загадочна е, на пример, и смртта на неговиот син, со мистериозна сообраќајна несреќа.


- Има ли во оваа книга ексклузивни и досега необјавени податоци?

*Да, имаме досега необјавувани работи, живи сведоштва, особено од периодот кој се однесува на Граѓанската војна во Грција, како и за периодот од 19441 до 1944, каде што за првпат имаме директни сведоштва од лични учесници од настаните. Го имаме, на пример, сведочењето на мојот чичко, кој избегал од Грација на 16-годишна возраст, потоа, на пример, сведочењето на Марија Бурназова, Менка Чапова... Тоа се ексклузивни сведоштва на луѓе кои досега не сакале да зборуваат. Тие се се уште живи и кај нив се уште постои страв да говорат. И во вториот дел од книгата, за репресиите за време на Југословенската Федерација, речиси во сите поглавја има ексклузивни, необјавувани материјали, ете, на пример, за Марковски, потоа за Котевски татко и син, за Павел Шатев. За Ченто во голем дел се познати работите. За жал, малку доцна добивме ексклузивен материјал за него, кој затоа не успеа да влезе во оваа книга, но, секако, ќе го публикуваме во некое друго дело или во стручната литература. За Ченто неодамна се јави еден наш човек од емиграцијата, кој сега живее во Бразилија, кој ни понуди директно сведоштво за Ченто. Човеков припаѓа на една од тие вмровски групи, кој имал можност неколкупати да разговара со Ченто, додека тој бил затворен во Идризово. Имам сведочења снимени на лента. Тоа се многу чисти сеќавања, на она што Ченто му го раскажувал за тоа како го мачеле во затворот. Лично доживување за тие години што ги одлежал во Идризово, во тотална изолација и под посебен затворски режим. Една, исто така, страшна судбина. Умира две години откако излегол од затворот, со нарушено здравје и работел за надница. Има податоци дека, на пример, прилепчани секогаш му плаќале повеќе од што заработил, но тој до крај останал доследен и земал само онолку колку што сработил. Но, секако, во книгата ќе наидете и на податоци од познатиот случај на т.н. Скопско кале, па велешките егзекуции и многу други податоци, имиња и судбини.

- Дали освен со некогашните жртви, за подготовките на книгава имате разговарано
и со оние од другата страна?

* Конкретно јас имам неколку разговори, но иако се тоа сега мошне стари луѓе, чиј живот е речиси на изминување, тие не сакаат да зборуваат за тоа. Велат: "Не се сеќавам, не бев запознаен" или, пак, велат: "Го правев она што ми беше наредено". Но мора да го разбереме нивниот молк. Тие луѓе живееле под страшен притисок и под постојан страв, кој остава траги.


- Колку беше тешко да се пишува книга за вака грда слика на сопствената историја
и за дел од сопствениот народ? Постои ли на моменти некаква автоцензура?

* Професорката Аческа посебно го обработуваше овој дел, но и во нејзино име можам да тврдам дека од етички причини се обидела да не спомнува нечии имиња за да се заштитат нивните поколенија. Истото важи и за делот од времето на НОВ и Граѓанската војна во Грција, кој, пак, јас повеќе го обработував, каде што има примери за масовно силувани жени. Нивните имиња не ги споменуваме, туку се наведени само иницијалите, бидејќи дел од нив се се уште живи, а и ако не се, имаат живи потомци. Би било нечовечно од нас да ги спомнеме со полно име и презиме тие силувани жени.


- Имаат ли чистките на комунизмот во Македонија некои специфики од останатите југословенски републики или генерално од другите држави на Источниот блок и какви?

* Знаете, спецификата е токму во тоа што во другите републики или држави пресметките со неистомислениците на комунизмот биле, пред се, идеолошки. Се пресметувале, пред се, со дисидентите, со појавата на либерализмот и сл. Во Македонија разликите беа во концептот. Едни беа за обединета и независна Македонија, а други беа за онаа Македонија во рамките на федерацијата. Од едната страна беа националистите, а од другата страна, пројугословенски настроените. Така што разликата беше концептуална, поради што, можеби, токму овде кај нас беа и најспецифичните и мошне драстични пресметувањата, репресии, егзекуциите.


FIRST PART

SECOND PART

- Колку во актуелното политичко милје ги гледате овие сличности на таа концептуално - идеолошка разлика? И дали со конечното донесување на декларацијата за рехабилитацијата на жртвите од репресиите во комунизмот во Собранието на Македонија, дефинитивно ќе се смират работите?

* Би било логично. И време е конечно да се стави точка на тој дел од историјата. Разликите од идеолошки аспект на денешните политички партии и струи и натаму ќе постојат, ќе постојат леви, пролеви и десни, но со усвојувањето на оваа декларација ми се чини дека конечно ќе се смират страстите бидејќи жртвите ќе добијат еден вид сатисфакција со таков законски акт. Но тука мора многу да се внимава за да не се засегнат па оние другите кои ја поддржувале другата идеја, бидејќи не биле тогаш сите кодоши и егзекутори иако ја преферирале пројугословенската идеја. Значи тој законски акт треба внимателно да се осмисли. Конечно да престане и реваншизмот, кој се уште за жал постои, а поради што тапкаме во место со години.


- Професорката Аческа со која разговарав по објавувањето на книгата рече дека овој проект треба да заврши со атентатот на Киро Глигоров. Ќе го има ли во следното продолжение?

* Веројатно семантичко недоразбирање е во прашање. Професорката рекла, сигурно до атентатот, а не со атентатот на Глигоров. За тоа се уште историјата не може да пишува и да суди, бидејќи ниту органите и институциите на држава се уште немаат расчистено со тој случај. Знаете, атентатот на Кенеди, еве по 40 и повеќе години, не е расветлен, и дури сега се расветлува нешто од нешто. Треба подолг временски период за историјата да забележи она што е факт и вистина, а да дојде до неа според релевантни докази и податоци.

Даниела Стојановиќ
http://www.vest.com.mk/default.asp?i...brika=Revij a

Почетоците на револуционерната мисла во Кичево и кичевско се од пред повеќе од стотина години кога се буди македонската национална свет. Во седумдесетите години на деветнаесетиот век се редеа македонските востанија,a особено значајна за развојот на револуционерниот дух во Кичевскиот крај беше Брсјачката буна во 1880 година, а потоа и организирањето на кичевската чета од страна на рускиот капетан Адам Калмиков во 1885 година.



Четата на Војводите Наќе Јанев - Лавчанчето и Арсо Мицков

Тие неуспешни буни и востанија имале една голема маана, еден голем недостаток, кој можел лесно да се воочи, а тоа било скромното ниво на организираност на востаничките чети. Поради тоа се јавила насушна потреба за формирање на организација која ќе ги преземе сите потребни дејствија за координација на изолираните востанички чети, како и потреба од формирање на нови поголеми воени групации. Македонските млади интелектуалци, судбоносно поврзани меѓу себе, иако не се пазнавале доволно добро, на една повеќе куртoазна средба во градот Солун, во куќата на кукушанецот Иван Хаџи Николов, се договориле да се формира тајна македонска организација, тогаш наречена ТМОРО, а подоцна ВМРО. Таа средба се одржала на 23 Октомври 1893 година (стар стил). Освен домаќинот Иван Хаџи Николов, на основачкиот состанок присуствувале и: Дамјан Груев, Петар Поп Арсов, Христо Татарчев, Антон Димитров и Христо Батанџиев. Веднаш потоа започнува брзото ширење на револуционерната организација која добива голема поддршка и во пониските и во повисоките македонски сталежи, во градовите, а особено во селата.



Четата на горскиот началник Лука Џеров

Основата на ВМРО во Кичево ја основа битолчанецот Атанас Лозанчев во 1894 година. Имено, понаредба на организацијата, Лозанчев во градот Кичево отвора фотографско студио и ги искористува сите можни начини да придобие што повеќе истомисленици. Така, настојчивиот Лозанчев за брзо време формира револуционерен кружок. За раководител бил именуван јеромонахот Јосиф, свештеник во манастирот Света Богородица Пречиста, а членови биле: кичевчаните Иван Налчинов и Насте Бунгуров, попот Стојан од село Подвис, учителката Добра Чешмеџиева и скоро сите учители на чело со нивниот началник Лука Џеров. Организацијата наоѓа особено плодно тло во кичевскиот крај, а доказ за тоа е Илинденското востание кое добило особено организиран карактер во Кичевијата. Иако неуспешно, сепак востанието на некој начин придонело народот уште повеќе да ја потхранува надежта за конечна слобода и државотворност.

ВМРО како организација опстојувала и меѓу двете светски војни, заедно со своите подеми и падови, со своите светли и темни страни. Идејата што ја ширела организацијата, на сосема нов начин допрела до младите луѓе за време на Втората светска војна. Партизаните се бореа за слобода, се бореа за државност.

После војната се роди едноумието, едно ново и единствено точно гледиште. Така барем мислеа тогашните власти. Но идејата на ВМРО едноставно е невозможно да се забрани, да се скроти. Иако невидлива, има корен, лисја, цвет...

Многу младости прерано се завршени, но доаѓаа нови, појадри, поцврсти.

Церската вмровска група провалена при крајот на 1946 година е почетокот, не и крајот. Тогаш се притворени: Вецко Стаматоски, Ставре Најденоски, Вељан Митаноски, Костадин Бојаџиески, Спиро Саботиноски, Јордан Кокароски, Живко Личоски, Живко Беличоски, Мицко Романов, Танас Ангелески и Спиро Стефаноски. Воопшто не ме чуди што тоталитарниот режим преку својата удбашка мрежа до неодамна ја лиферуваше верзијата дека село Цер е предавничко село (во Цер е убиен Христо Узунов. Последниве години се покажа дека истиот не е предаден, туку е следен и се самоубива без ниеден истрелан куршум со цел да го спаси селото од уништување пред налетот на аскерот. Цер е село на многу комити и војводи. Тоа е вистината.). После големите тортури и мачења при истражната постапка, Окружниот суд во Битола ги прогласува за виновни лицата Вецко Стаматоски, Ставре Најденоски, Спиро Стефаноски и Мицко Романов затоа што формирале терористички огранок на ВМРО, затоа што се спремале за да се обори постоечкото уредување на ФНРЈ и од истата да се отцепи Народна Република Македонија. На издржување на долгогодишна казна тежок затвор во 1950 умира младиот револуционер Вецко Стаматоски. Гробот сеуште не му се знае.



Младиот Вецко Стаматоски, сеуште не му се знае гробот

Во текот на 1954 година се формира една младинска група на гимназијалци, истомисленици. Тиа ја формираат групата „Слога“, подоцна се преименува во „Бура“. За жал од познати причини се провалени. На 14.06.1956 година биле уапсени лицата: Бранко Стојаноски, Методија Цветкоски, Киро Кокароски и Димко Цветкоски. Овојпат овие храбри момчиња ги спасуваат само годините. Немале доволно за да бидат пратени на тешка робија. Сепак доволно време поминале во подрумите на кичевската полиција пред полициските истражители.

Понатаму, невообичаено но вистинито, вмровските групи се појавуваат како плевел. Така во 1964 провалена е групата „Симо“. Тогаш се притворени лицата: Раде Попоски, Стојмир Стојкоски и Раде Петрески. По брза постапка биlе осудени на неколку годишна робија поради тоа што создале група со цел да работи на обединување на Македонија, а при погоден момент да се отцепи од СФРЈ. Во 1965 година се апсат членовите на вмровската група: Јоше Јосифоски и Стојан Никодиноски. Поради решеноста да истраат тие не ги поткажале останатите членови на групата. Осудени се на по две и пол и една година затвор. На 11.02.1969 година притворени за македонски национализам се лицата: Зоран Крстески, Живко Туфекџиески, Ќиро Мојсоски, Илија Наумоски Јанаќија Јанаќиески, Живко Станкоски, Цветко Кочоски, Стојмир Петрески и други. Поради младоста и овие момчиња се ослободени, со исклучок на Зоран Крстески кој неколку недели е задржан и малтретиран во затворот во Шутка.


Стојмир Стефаноски



с.Цер и младите Методија Цветкоски, Стојмир Робески и Бранко Стојаноски (Скопје, неколку недели пред апсењето во 1956), судени за ВМРО

Многумина млади патриоти неможејќи да ја трпат тортурата на комунистичкиот режим, засекогаш ја напуштаат татковината. Од таму му праќаат порака на сиот останат свет дека на балканот постои една земја Македонија и обесправен народ Македонски. Во Кичево и кичевско националната свест никогаш не затаи, никој неможеше да ја скроти, што и да преземеше. Се јавувале нови вмровски групи, се растурале летоци по кичевските калдрми.

_______________
http://youtube.com/watch?v=PWKgAemy_-Q

Since we started talking about the crimes druing SFRJ on the macedonian people and the macedonian patriots I found this on an other forum so I copied it here.
VMRO i Makedonija bea idealite za koj zivot dadovte.

Because this information is in Macedonian Cyrillic, it is inaccessible to the majority of people here.

I didnt know you where the majority!

For me Cyrillic is better than an english version!!!

Maknews try to learn cyrillic if you want to understand us macedonians

& before anyone jumps to assumptions as to my taking objection to that, I can read & write cyrillic.....

Instead of people commenting the information look what the argument turned into.

Ackoska was my history teacher in the elite high school in Skopje "JBT"! Great and strong woman!!!

It may be time to learn to read it and understand it. I wish I had the benefit of getting an education IN Macedonia - at least for a short while, like CMBMN and others. My brain just isn't equipped for that i think.

maknews is seeing the bigger picture being the administrator of this forum he is acutely aware that this forum is visited by many peoplewho dont speak macedonian let alone read cyrillic.

so if we want this forum to be our window to the world then we must post in the langauge that is spoken by most people in the world. sure we can treat this place as a macedonian only discussion group, but i for one see this forum as a tool to put our case to anyone who may want to read about macedonia.

maknews learning cyrrilic is not the point.

Thank you, Osiris.

This forum is far from a 'window to the world'. It's no different from any other forum - but its a bit rich criticizing posts written in Macedonian (even though I can't read it). Respect other languages and all of that - there is always someone happy to translate loosely if asked! The vast majority of posts are in English so what's the big deal. ALL news coming out of Macedonia will in the first instance be compiled IN MACEDONIAN. Doesn't look good.

paul ever forum is a window into a world,

trust me you would be surprised at the people who simply come to this forum to read and never post. some of them contact maknews to further learn about the macedonian issue, i am not at liberty to divulge any names of these people but you have to trust me it would surprise you who some of them are.

so great post in macednian but then you exclude from the knowledge the very people who need it most.

it has nothing to do with pride in oursleves and our culture.

Actually, I do see your point. I've never come across a forum quite like this one - mostly because of the 'content'. There are things on this forum that deserve more and more attention - some of us were looking at the ancient Slavic findings in Macedonia. I'd love to go over that stuff again - if only to take another look. I keep coming back because I get excited about new discoveries - and what has yet to be discovered. Debating colonial discourse with hoople heads is really not what its about for me. I read a post by R.Stefov and I am realizing just how broad a group this forum reaches. I'll should be more careful minding my p's and q's next time.

Going back to the topic, here are some more statements relating to the Macedonian situation during communist Yugoslavia, taken from Book II of 'Sudeni za Makedonija':

- Risto Jankoski -
Kako vojnik vo Pula, od eden srbin, Dragan Kesic, bev navreden. Mi reche shto se kochoperam koga nie Makedoncite sme im bile slugi na srbite. Duri i neshto polosho: Vie ste robovi na Srbite, mi reche i mi opcu majka makedonska. Nishto ne mi ostanuvashe, osven da go udram i za toa bevme na raport. Blagodarenie na iskrenosta na ochevidecot Muric ne bev kaznat. No od se najmnogu me boleshe pcovkata, me pecheshe navredata deka nie Makedoncite sme im bile slugi, robovi na srbite vo Jugoslovenskata Armija zashto sme nemale svoja vojska. Kako sme nemale svoja vojska?! Se do 1945 godina si imavme vojska, taa ja oslobodi Republika Makedonija, no ni ja rasturija.


- Mishe Karevski -
Striko mi Nikola Karev beshe pretsedatel na Krushevskata Republika. Trojcata (mishe and friends) megju sebe razgovaravme: zoshto da se sudat lugje zatoa shto bile za samostojna i obedineta Makedonija koga so taa ideja Makedonskite revolucioneri se borea vo minatoto, a nivnata ideja ne e celosno ostvarena so osloboduvanjeto samo na Vardarskiot del, rodniot grad na Goce Delchev ushte e pod ropstvo; nasekade se zboruvashe samo za polozhbata na Slovenite vo Italija I vo Avstrija, a shtom se spomnat Makedoncite pod sosednite drzhavi se sudat i se zatvoraat lugjeto; se shto e Makedonsko se potisnuva, duri i denot Ilinden ne se slavi, proglasen e za raboten den itn.


Great times.